HMG, czyli ludzka gonadotropina menopauzalna (menotropina), to lek wytwarzany z moczu kobiet po menopauzie. Zawiera dwa hormony przysadki sterujące gonadami: FSH i aktywność LH. Od ponad pół wieku (w USA zarejestrowana w 1975 roku) służy do stymulacji jajników w leczeniu niepłodności, a u mężczyzn z niedoborem hormonów przysadki dostarcza FSH, bez którego sam HCG nie odbudowuje w pełni produkcji plemników. Dowody są mocne — to zarejestrowany lek z dziesiątkami badań randomizowanych — ale nie jednoznaczne: dwie kolejne wersje tego samego przeglądu Cochrane doszły do różnych wniosków o tym, czy HMG jest równie dobre, czy lepsze od rekombinowanego FSH. W tym przeglądzie tłumaczymy prosto, czym jest HMG, co naprawdę jest w fiolce, jak działa u kobiet i u mężczyzn oraz gdzie kończą się dowody.
Czym jest HMG
Po menopauzie jajniki przestają odpowiadać na sygnały z przysadki, a ta — pozbawiona hamowania — wydziela duże ilości FSH i LH, które trafiają do moczu. Pomysł, by je stamtąd odzyskać, ma długą historię: jak opisuje Lunenfeld (2004), pierwsze wyciągi gonadotropin sporządzano w latach 30. XX wieku z przysadek zwierzęcych, surowicy ciężarnych klaczy, ludzkich przysadek i łożyska, a droga do dzisiejszych oczyszczonych preparatów była, jak pisze autor, złożona i pełna niebezpieczeństw, aż po preparaty rekombinowane. Współczesny HMG „wysoko oczyszczony” (HP-hMG) zawiera w każdej fiolce 75 j.m. aktywności FSH i 75 j.m. aktywności LH (ulotka Menopur); w USA jest zarejestrowany do wywołania wzrostu wielu pęcherzyków u kobiet w cyklach wspomaganego rozrodu.
Jak działa
FSH i LH działają na dwa różne „przełączniki” (receptory) w gonadach. U kobiety FSH pobudza komórki ziarniste pęcherzyków do wzrostu i produkcji estradiolu, a aktywność LH — komórki tekalne, które dostarczają im surowca (androgenów), i w końcu wyzwala owulację. U mężczyzny FSH działa na komórki Sertoliego, „opiekunki” dojrzewających plemników, a LH na komórki Leydiga produkujące testosteron. HMG dostarcza obu sygnałów naraz, dlatego bywa nazywane „pełną” gonadotropiną — w odróżnieniu od samego FSH (rekombinowanego lub oczyszczonego z moczu) i samego HCG, który zastępuje wyłącznie LH.
Skład i pochodzenie — co naprawdę jest w fiolce
Etykieta „FSH + LH 1:1” jest uproszczeniem. Zespół van de Weijera (2003) rozebrał chemicznie preparat HP-hMG i znalazł trzy gonadotropiny: FSH, LH i HCG, przy czym HCG było trzykrotnie więcej niż LH. Ponieważ HCG krąży we krwi znacznie dłużej, około 95 % aktywności „LH” w organizmie pochodzi w tym preparacie z HCG — zdaniem autorów dodawanego z zewnątrz w celu standaryzacji, co jest w tej branży praktyką znaną. Gonadotropiny stanowiły najwyżej 70 % białka; resztę tworzyły zanieczyszczenia z moczu, z których zidentyfikowano m.in. inhibitor elastazy leukocytów i inhibitor białka C. Warto dodać, że analizę wykonała firma Organon, producent konkurencyjnego rekombinowanego FSH — sama w sobie nie dowodzi, że zanieczyszczenia szkodzą, ale tłumaczy, dlaczego HMG różni się od produktu rekombinowanego bardziej, niż sugeruje nazwa.
Dane u ludzi — stymulacja jajników w IVF
To najlepiej udokumentowane zastosowanie. W badaniu MERIT (Andersen i wsp., 2006) 731 kobiet losowo przydzielono do HP-hMG albo rekombinowanego FSH przed zapłodnieniem pozaustrojowym. Rekombinowany FSH dał więcej komórek jajowych (11,8 wobec 10,0), ale HMG — wyższy odsetek zarodków najwyższej jakości (11,3 % wobec 9,0 %); trwająca ciąża wystąpiła u 27 % kobiet po HMG i 22 % po rFSH, a różnica nie osiągnęła istotności: wykazano, że HMG nie jest gorsze, nie że jest lepsze. Metaanalizy tego pytania są sprzeczne i uczciwie trzeba podać obie. Przegląd Cochrane z 2011 roku (van Wely i wsp.; 42 badania, 9 606 par) nie znalazł różnicy między rekombinowanym FSH a preparatami z moczu ani w liczbie żywych urodzeń, ani w zespole hiperstymulacji. Jego aktualizacja z 2026 roku (Berkhout i wsp.; 59 badań, 18 119 kobiet), która wykluczyła badania o wątpliwej wiarygodności, doszła do innego wniosku: po rekombinowanym FSH żywych urodzeń jest prawdopodobnie mniej niż po HMG (iloraz szans 0,83), a zespołu hiperstymulacji — więcej (1,42), z umiarkowaną pewnością dowodów. Autorzy zastrzegają, że wiele badań sponsorował przemysł. Różnica między wersjami wynika z nowych badań i innej metody doboru, nie z odkrycia nowego mechanizmu — i pokazuje, że nawet przy tysiącach uczestniczek wynik zależy od tego, które prace się policzy.
Dane u ludzi — mężczyźni z hipogonadyzmem hipogonadotropowym
U mężczyzn, których przysadka nie wydziela LH i FSH, HMG jest źródłem FSH dodawanym do HCG. W klasycznej pracy Finkela i wsp. (1985) sam HCG normalizował nasienie u mężczyzn, u których choroba zaczęła się po dojrzewaniu, ale tylko u jednego z piętnastu z początkiem przed dojrzewaniem; po dodaniu HMG liczba plemników wróciła do normy u pięciu z siedmiu bez wnętrostwa. Metaanaliza Rastrelli i wsp. (2014) potwierdza, że skojarzenie HCG z FSH daje wyższy odsetek sukcesów niż sam HCG i że rodzaj preparatu FSH (z moczu czy rekombinowany) nie ma znaczenia. Ile trwa taka odbudowa? Liu i wsp. (2002) prześledzili 29 mężczyzn leczonych w jednym ośrodku w latach 1982–1998: mediana czasu do pojawienia się pierwszych plemników wyniosła 5,5 miesiąca, do 5 mln/ml — 12,4 miesiąca, a do 20 mln/ml — 29 miesięcy; do poczęcia doszło w 22 z 43 kursów leczenia przy medianie 20,5 miesiąca, często przy stężeniu plemników rzędu 5 mln/ml. Najsilniejszymi czynnikami rokowniczymi były objętość jąder i to, czy pacjent przeszedł dojrzewanie; wcześniejsza terapia testosteronem nie miała znaczenia.
Skąd wiadomo, że potrzebne są oba hormony? Z badań fizjologicznych u zdrowych mężczyzn. Matsumoto i wsp. (1983) wyłączyli przysadkę pięciu ochotnikom testosteronem, a potem podawali sam FSH: u czterech mężczyzn na wyższej dawce stężenie plemników wzrosło z 0,3 do 33 mln/ml przy wartości wyjściowej 94, czyli do około jednej trzeciej normy, i żaden uczestnik nie wrócił trwale do własnego zakresu; po odstawieniu FSH spadło ponownie do 0,2. Lustrzany eksperyment z samym HCG dał około jednej czwartej normy (opisujemy go w artykule o HCG), a dopiero dodanie FSH do HCG przywracało stężenia bliskie kontrolnym. Popularne „50 % normy” nie pada w żadnej z tych prac; kierunek się zgadza, liczba nie.
Bezpieczeństwo i ograniczenia dowodów
HMG jest lekiem podawanym pod nadzorem, a jego ryzyka są dobrze opisane: u kobiet zespół hiperstymulacji jajników (OHSS) z możliwymi powikłaniami płucnymi i zakrzepowymi, skręt jajnika oraz ciąże mnogie — w badaniu rejestracyjnym Menopur w IVF ciążę mnogą stwierdzono w 35,3 % z 85 ciąż. Ulotka wymaga monitorowania odpowiedzi jajników ultrasonografem i/lub pomiarami estradiolu. U mężczyzn leczenie jest długie i wymaga regularnych badań nasienia i hormonów; dodatkowym ograniczeniem preparatów z moczu jest zmienność składu i obecność białek innych niż gonadotropiny, opisana wyżej. Ograniczenia dowodów są dwojakie: dane u kobiet są liczne, ale w dużej części sponsorowane przez producentów, a dane u mężczyzn — mocne co do kierunku, lecz oparte na małych, przeważnie niekontrolowanych seriach (pięciu, ośmiu, dwudziestu kilku pacjentów). Świadomie nie podajemy żadnych sposobów użycia ani dawek.
Szersze tło — trzy sposoby na tę samą oś
HMG, HCG i kisspeptyna działają na tę samą oś podwzgórze–przysadka–gonady, ale na różnych piętrach: kisspeptyna pobudza przysadkę do wydzielania własnych hormonów, HCG zastępuje LH, a HMG dostarcza FSH razem z aktywnością LH bezpośrednio do gonad. W medycynie rozrodu HMG konkuruje dziś z rekombinowanym FSH, w andrologii uzupełnia HCG — i w obu rolach jest narzędziem pod kontrolą specjalisty, nie substancją „do samodzielnych eksperymentów”.
Podsumowanie
HMG to oczyszczony z moczu kobiet po menopauzie preparat FSH i aktywności LH — tej drugiej w praktyce dostarcza dodany HCG. U kobiet w IVF duże badania randomizowane pokazują, że nie ustępuje rekombinowanemu FSH, a najnowszy przegląd Cochrane sugeruje nawet nieco więcej żywych urodzeń i mniej hiperstymulacji, choć wcześniejsza wersja tego przeglądu różnicy nie widziała. U mężczyzn z hipogonadyzmem hipogonadotropowym HMG dodane do HCG uzupełnia brakujący FSH: sam FSH albo sam HCG przywracają nasienie tylko częściowo (około jednej trzeciej i jednej czwartej normy w badaniach fizjologicznych), a niemal pełną odbudowę daje dopiero ich połączenie — w procesie liczonym w miesiącach, a nierzadko w latach. Stan dowodów: mocny jako lek w rękach specjalisty, z rozbieżnościami między metaanalizami, o których uczciwy przegląd musi mówić.
Źródła
- Berkhout RP, Kostova EB, van Wely M. Recombinant follicle-stimulating hormone (rFSH) versus other recombinant or urinary gonadotropins for ovarian stimulation in assisted reproductive technology cycles. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2026;7(7):CD005354. PMID: 42445958. DOI: 10.1002/14651858.CD005354.pub3. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42445958
- van Wely M, Kwan I, Burt AL, et al. Recombinant versus urinary gonadotrophin for ovarian stimulation in assisted reproductive technology cycles. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2011;2011(2):CD005354. PMID: 21328276. DOI: 10.1002/14651858.CD005354.pub2. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21328276
- Rastrelli G, Corona G, Mannucci E, Maggi M. Factors affecting spermatogenesis upon gonadotropin-replacement therapy: a meta-analytic study. Andrology. 2014;2(6):794–808. PMID: 25271205. DOI: 10.1111/andr.262. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25271205
- Andersen AN, Devroey P, Arce JC. Clinical outcome following stimulation with highly purified hMG or recombinant FSH in patients undergoing IVF: a randomized assessor-blind controlled trial. Human Reproduction. 2006;21(12):3217–3227. PMID: 16873892. DOI: 10.1093/humrep/del284. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16873892
- Finkel DM, Phillips JL, Snyder PJ. Stimulation of spermatogenesis by gonadotropins in men with hypogonadotropic hypogonadism. The New England Journal of Medicine. 1985;313(11):651–655. PMID: 3927163. DOI: 10.1056/NEJM198509123131102. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3927163
- Liu PY, Gebski VJ, Turner L, et al. Predicting pregnancy and spermatogenesis by survival analysis during gonadotrophin treatment of gonadotrophin-deficient infertile men. Human Reproduction. 2002;17(3):625–633. PMID: 11870114. DOI: 10.1093/humrep/17.3.625. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11870114
- Matsumoto AM, Karpas AE, Paulsen CA, Bremner WJ. Reinitiation of sperm production in gonadotropin-suppressed normal men by administration of follicle-stimulating hormone. The Journal of Clinical Investigation. 1983;72(3):1005–1015. PMID: 6411766. DOI: 10.1172/jci111024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6411766
- van de Weijer BH, Mulders JW, Bos ES, et al. Compositional analyses of a human menopausal gonadotrophin preparation extracted from urine (menotropin). Identification of some of its major impurities. Reproductive BioMedicine Online. 2003;7(5):547–557. PMID: 14680547. DOI: 10.1016/s1472-6483(10)62071-8. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14680547
- Lunenfeld B. Historical perspectives in gonadotrophin therapy. Human Reproduction Update. 2004;10(6):453–467. PMID: 15388674. DOI: 10.1093/humupd/dmh044. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15388674
Produkt przeznaczony wyłącznie do badań laboratoryjnych in-vitro. Nie jest lekiem dla ludzi i nie służy do leczenia.