VIP, czyli wazoaktywny peptyd jelitowy, to naturalna cząsteczka sygnałowa zbudowana z 28 aminokwasów. Odkryto ją w jelicie, ale okazało się, że działa w całym organizmie: rozszerza naczynia krwionośne, rozluźnia mięśnie gładkie i wycisza układ odpornościowy. Jego syntetyczna, identyczna wersja nosi nazwę aviptadil. W przeciwieństwie do większości „peptydów badawczych” VIP ma wyjątkowo dużo danych u ludzi: od stosowanego klinicznie leku na zaburzenia erekcji (w połączeniu z fentolaminą), przez małe badania w chorobach płuc, po dwa duże badania kliniczne w niewydolności oddechowej w COVID-19 — w których główny wynik był ujemny. W tym przeglądzie tłumaczymy prosto, czym jest VIP, jak działa i co naprawdę pokazały te badania.
Czym jest VIP
VIP wyizolowano po raz pierwszy w 1970 roku z jelita — stąd nazwa „jelitowy” i „wazoaktywny” (bo rozszerzał naczynia). Wkrótce okazało się, że nie jest to zwykły hormon jelitowy, lecz neuropeptyd: substancja wydzielana przez komórki nerwowe w mózgu i w nerwach obwodowych, a także przez komórki odpornościowe. Należy do dużej rodziny spokrewnionych peptydów, w której są też sekretyna, glukagon, GLP-1 i GHRH (przegląd Delgado i Ganei, 2013). Aviptadil to międzynarodowa nazwa syntetycznego VIP używanego w badaniach klinicznych i w lekach.
Jak działa — receptory VPAC
VIP działa przez trzy „przełączniki” na powierzchni komórek: receptory VPAC1, VPAC2 oraz PAC1 (ten ostatni woli pokrewny peptyd PACAP). Po ich pobudzeniu w komórce rośnie poziom cAMP — uniwersalnego przekaźnika, który w mięśniach gładkich naczyń i oskrzeli wywołuje rozluźnienie, a w komórkach odpornościowych hamuje produkcję sygnałów zapalnych. Najciekawsza część to właśnie układ odpornościowy. Delgado i wsp. (2005) pokazali u myszy, że podanie VIP razem z antygenem zwiększa liczbę limfocytów regulatorowych (tzw. Treg) — komórek, które „hamują” inne limfocyty i chronią przed nadmierną reakcją immunologiczną. Te wytworzone pod wpływem VIP limfocyty były skuteczniejszymi hamulcami w przeliczeniu na komórkę, przenosiły tolerancję na inne zwierzęta i zapobiegały chorobie przeszczep przeciw gospodarzowi u myszy po przeszczepie szpiku. Stąd określenie VIP jako „neuropeptydu tolerogennego”.
Budowa, pochodzenie i bardzo krótki czas życia
VIP to liniowy peptyd z 28 aminokwasów. Jego największą przeszkodą jako leku jest nietrwałość we krwi. Domschke i wsp. (1978) podawali VIP we wlewie dożylnym czterem zdrowym ochotnikom w trzech rosnących dawkach. Po zakończeniu wlewu stężenie w osoczu spadało z czasem półtrwania około jednej minuty; klirens wynosił ok. 9 ml/kg/min. Już przy najniższej dawce stężenie VIP znacznie przekraczało wartości fizjologiczne, a przy najwyższej pojawiały się typowe skutki rozszerzenia naczyń: przyspieszenie tętna, większa amplituda ciśnienia i zaczerwienienie skóry, a także niewielki wzrost glukozy, wolnych kwasów tłuszczowych i wapnia. Tak krótkie działanie tłumaczy, dlaczego w badaniach klinicznych VIP podaje się we wlewie ciągłym, wziewnie (w nebulizacji) albo miejscowo we wstrzyknięciu — a nie w pojedynczym zastrzyku.
Co badano — komórki i zwierzęta
Przegląd Delgado i Ganei (2013) zbiera dane z modeli zwierzęcych: VIP hamował produkcję cytokin prozapalnych, przekształcał komórki dendrytyczne (komórki „prezentujące” antygen) w komórki tolerogenne i łagodził przebieg doświadczalnego zapalenia stawów, stwardnienia rozsianego i innych chorób autoimmunologicznych u gryzoni. Kluczowa praca Delgado i wsp. (2005) pokazała, że efekt na limfocyty Treg występuje u żywych zwierząt, a nie tylko w probówce. Trzeba jednak pamiętać, że przełożenie tych wyników na ludzi jest ograniczone przez farmakokinetykę: u gryzoni w doświadczeniach VIP podaje się w zastrzykach, a u człowieka minutowy czas półtrwania wymusza inne drogi podania.
Dane u ludzi — trzy różne obszary
Zaburzenia erekcji. Najlepiej ugruntowane zastosowanie to wstrzyknięcia do ciał jamistych VIP w połączeniu z fentolaminą (lekiem rozszerzającym naczynia). Dinsmore i wsp. (1999) w wieloośrodkowym badaniu z placebo u 236 mężczyzn z zaburzeniami erekcji o podłożu organicznym uzyskali odpowiedź u 82% w fazie doboru dawki; w fazie z placebo (171 pacjentów) na połączenie z 1 mg fentolaminy odpowiedziało 75% wobec 12% na placebo, a na połączenie z 2 mg — 66% wobec 18%. Najczęstszym działaniem niepożądanym było przemijające zaczerwienienie twarzy po 40% z 1711 wstrzyknięć; odnotowano jeden przypadek priapizmu. Według przeglądu z 2013 roku to połączenie (nazwa handlowa Invicorp) jest stosowane klinicznie. Uwaga: to dane dla kombinacji dwóch substancji, nie dla samego VIP.
Sarkoidoza (choroba zapalna płuc). Prasse i wsp. (2010) w otwartym badaniu fazy II podawali 20 chorym z aktywną sarkoidozą VIP w nebulizacji przez 4 tygodnie. Leczenie było dobrze tolerowane; komórki z popłuczyn oskrzelowo-pęcherzykowych produkowały istotnie mniej TNF-α, a liczba limfocytów regulatorowych w płucach wzrosła. Autorzy nazwali to pierwszym dowodem działania immunoregulacyjnego VIP u ludzi. Ograniczenie: badanie bez grupy placebo i bez oceny przebiegu choroby — mierzono wskaźniki laboratoryjne. Przegląd z 2013 roku wspomina też o wziewnym VIP w nadciśnieniu płucnym, gdzie obserwowano przemijające rozszerzenie naczyń płucnych.
Niewydolność oddechowa w COVID-19. To najważniejszy i najbardziej sporny rozdział. Youssef i wsp. (2022) w badaniu z placebo w 10 szpitalach w USA podali 196 chorym z niewydolnością oddechową trzy dni dożylnego aviptadilu albo placebo (losowanie 2:1). Główny punkt końcowy — życie bez niewydolności oddechowej w 60. dniu — nie osiągnął istotności statystycznej (iloraz szans 1,6; 95% CI 0,86–3,11). Wtórnie autorzy raportowali dwukrotnie większą szansę przeżycia do 60. dnia (OR 2,0; 95% CI 1,1–3,9; p = 0,035), niższą interleukinę-6 w 3. dniu i korzystne podgrupy. Czytając te wyniki, trzeba wiedzieć, że badanie finansował producent leku (NRx Pharmaceuticals), jeden z autorów był jego pracownikiem, a w trakcie badania sponsor rozszerzył protokół (obserwację z 28 do 60 dni, liczbę uczestników ze 144 do 198) — to nie unieważnia wyniku, ale nakazuje ostrożność przy wnioskach z punktów wtórnych. Odpowiedzią było znacznie większe badanie TESICO (Brown i wsp., 2023), finansowane przez amerykańskie NIH, w 28 ośrodkach: 461 chorych otrzymało aviptadil (231) albo placebo (230) we wlewie przez trzy dni. Niezależna komisja bezpieczeństwa przerwała badanie z powodu daremności w maju 2022 roku. Szansa lepszego wyniku klinicznego w 90. dniu wyniosła 1,11 (95% CI 0,80–1,55; p = 0,54), a zmarło 38% chorych w grupie aviptadilu wobec 36% w grupie placebo (HR 1,04). Złożony punkt bezpieczeństwa do 5. dnia wystąpił u 63% wobec 56% (OR 1,40; 95% CI 0,94–2,08; p = 0,10) — różnica nieistotna, ale w niekorzystnym kierunku. Metaanaliza Udupy i wsp. (2025), obejmująca oba RCT i siedem serii przypadków (665 chorych), dała iloraz szans przeżycia 1,01 (95% CI 0,72–1,42; p = 0,93): brak wpływu na przeżycie. Te wyniki są sprzeczne tylko pozornie: mniejsze badanie dało sygnał w punkcie wtórnym, większe i lepiej zasilone nie potwierdziło go w punkcie głównym.
Bezpieczeństwo i ograniczenia dowodów
Działania niepożądane VIP wynikają wprost z jego biologii: rozszerzenie naczyń daje zaczerwienienie skóry, przyspieszenie tętna i zmiany ciśnienia (Domschke 1978; zaczerwienienie twarzy po 40% wstrzyknięć u Dinsmore'a). Domschke zauważył, że stężenia osiągane w czasie wlewu odpowiadały poziomom z zespołu Vernera-Morrisona — rzadkiego guza wydzielającego VIP, który powoduje wodniste biegunki — i że część obserwowanych skutków przypominała ten zespół. W TESICO złożony punkt bezpieczeństwa (zgon, ciężkie zdarzenia niepożądane, niewydolność narządów, ciężkie zakażenia) wystąpił liczbowo częściej w grupie aviptadilu. Główne ograniczenia dowodów: dane w zaburzeniach erekcji dotyczą kombinacji z fentolaminą; badanie w sarkoidozie było otwarte i małe; w COVID-19 największe badanie było ujemne. Na podstawie tych wyników aviptadil nie ma potwierdzonej skuteczności w niewydolności oddechowej. Świadomie nie podajemy żadnych sposobów użycia ani dawek.
Szersze tło — rodzina sekretyny i glukagonu
VIP należy do tej samej rodziny peptydów co glukagon i GLP-1 — hormony opisane w naszym materiale o peptydach metabolicznych GLP-1, GIP i glukagonie — oraz co GHRH, czyli hormon uwalniający hormon wzrostu, którego analogiem jest CJC-1295. Wszystkie działają przez podobne receptory sprzężone z cAMP, ale ich zadania w organizmie są zupełnie różne. VIP wyróżnia się na tym tle jako peptyd o roli immunologicznej — i jako jeden z nielicznych, które doczekały się dużych badań klinicznych z wynikiem ujemnym.
Podsumowanie
VIP to naturalny neuropeptyd z 28 aminokwasów, który rozszerza naczynia i wycisza układ odpornościowy, m.in. wytwarzając limfocyty regulatorowe — w badaniach na myszach i, w jednym otwartym badaniu, u chorych na sarkoidozę. Jego czas półtrwania we krwi wynosi około minuty. U ludzi najmocniejsze dowody dotyczą połączenia z fentolaminą w zaburzeniach erekcji. W niewydolności oddechowej w COVID-19 mniejsze badanie dało sygnał w punkcie wtórnym, ale duże badanie TESICO (461 chorych) przerwano z powodu daremności, a metaanaliza nie wykazała wpływu na przeżycie. Stan dowodów jest więc mieszany: mocny mechanizm, potwierdzone działanie naczyniowe, brak potwierdzonej skuteczności w ciężkiej chorobie płuc.
Źródła
- Brown SM, Barkauskas CE, Grund B, et al.; ACTIV-3b/TESICO Study Group. Intravenous aviptadil and remdesivir for treatment of COVID-19-associated hypoxaemic respiratory failure in the USA (TESICO): a randomised, placebo-controlled trial. The Lancet Respiratory Medicine. 2023;11(9):791–803. PMID: 37348524. DOI: 10.1016/S2213-2600(23)00147-9. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37348524
- Youssef JG, Lavin P, Schoenfeld DA, et al. The Use of IV Vasoactive Intestinal Peptide (Aviptadil) in Patients With Critical COVID-19 Respiratory Failure: Results of a 60-Day Randomized Controlled Trial. Critical Care Medicine. 2022;50(11):1545–1554. PMID: 36044317. DOI: 10.1097/CCM.0000000000005660. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36044317
- Udupa AA, Todur P, Chaudhuri S, et al. Aviptadil Therapy in Acute Respiratory Distress Syndrome Patients: A Systematic Review and Meta-analysis. Indian Journal of Critical Care Medicine. 2025;29(11):942–953. PMID: 41368449. DOI: 10.5005/jp-journals-10071-25084. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41368449
- Dinsmore WW, Gingell C, Hackett G, et al. Treating men with predominantly nonpsychogenic erectile dysfunction with intracavernosal vasoactive intestinal polypeptide and phentolamine mesylate in a novel auto-injector system: a multicentre double-blind placebo-controlled study. BJU International. 1999;83(3):274–279. PMID: 10233493. DOI: 10.1046/j.1464-410x.1999.00935.x. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10233493
- Prasse A, Zissel G, Lützen N, et al. Inhaled vasoactive intestinal peptide exerts immunoregulatory effects in sarcoidosis. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine. 2010;182(4):540–548. PMID: 20442436. DOI: 10.1164/rccm.200909-1451OC. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20442436
- Domschke S, Domschke W, Bloom SR, et al. Vasoactive intestinal peptide in man: pharmacokinetics, metabolic and circulatory effects. Gut. 1978;19(11):1049–1053. PMID: 730072. DOI: 10.1136/gut.19.11.1049. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/730072
- Delgado M, Chorny A, Gonzalez-Rey E, Ganea D. Vasoactive intestinal peptide generates CD4+CD25+ regulatory T cells in vivo. Journal of Leukocyte Biology. 2005;78(6):1327–1338. PMID: 16204628. DOI: 10.1189/jlb.0605299. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16204628
- Delgado M, Ganea D. Vasoactive intestinal peptide: a neuropeptide with pleiotropic immune functions. Amino Acids. 2013;45(1):25–39. PMID: 22139413. DOI: 10.1007/s00726-011-1184-8. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22139413
Produkt przeznaczony wyłącznie do badań laboratoryjnych in-vitro. Nie jest lekiem dla ludzi i nie służy do leczenia.